نادیده انگاشته شدن اصول و اخلاق حرفه یی از سوی برخی پایگاه های خبری که در سال های اخیر با مجوز و عنوان خبرگزاری تاسیس شده و فعالیت می کنند، با ایجاد نگرانی در میان کارشناسان و اهالی رسانه، بر لزوم بازبینی روندهای سازمانی و روش کار خبرگزاری ها افزوده است.

در سال های گذشته، موسسه ها و پایگاه های اینترنتی که خود را «خبرگزاری» معرفی می کنند، گسترش قابل توجهی داشته اند؛ خبرگزاری هایی که بر اساس آیین نامه ی «تاسیس و نحوه فعالیت خبرگزاری های غیردولتی» مصوب 25 اردیبهشت سال 1384خورشیدی، توانسته اند از وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی مجوز فعالیت دریافت کنند.

در همین چارچوب هیات نظارت بر مطبوعات به تازگی و در جلسه ی 17 فروردین 1394 خود نیز شماری از تقاضاهای صدور مجوز نشریات را مورد بررسی قرار داد که طی آن 24 پایگاه اطلاع رسانی مجوز تاسیس و فعالیت دریافت کردند.

به گزارش ایرنا ، این در حالی است که هم اکنون فعالیت برخی از این خبرگزاری ها با انتقادهای اهالی خبر و رسانه رو به روست. به باور منتقدان برخی از این پایگاه های خبری که با عنوان خبرگزاری مشغول به فعالیت هستند خود را به رعایت اصول حرفه یی در فعالیت رسانه یی ملزم نمی دانند و در انجام دادن امور خبری توجهی به زیرساخت های لازم، امکانات مورد نیاز و نیروی انسانی مجرب نمی کنند.

از سوی دیگر اصل فعالیت خبرگزاری هایی که طی کمتر از 2 دهه ی گذشته، بر اساس آیین نامه ی یاد شده تشکیل شده و به فعالیت پرداخته اند، بر وابسته نبودن به نهادهای دولتی استوار است؛ اصلی که به گفته ی کارشناسان آن هم در عمل نادیده گرفته شده است.

با توجه به کاستی ها و ضعف های یاد شده در بستر فعالیت حرفه یی خبرگزاری ها، باز شناخت مفهوم سازمان و طرز کار خبرگزاری ها اهمیت می یابد. به نظر می رسد که دستیابی به این شناخت می تواند در ایجاد نگرش حرفه یی به مقوله تولید خبر موثر واقع شود.

*** خبرگزاری چیست؟

خبرگزاری ها رکن اساسی در فرایند اطلاع رسانی و تولید خبر به شمار می روند؛ رکنی که کارایی آن نیازمند زیرساخت های لازم، مهارت، تخصص، عملکرد حرفه یی و فعالیت مبتنی بر اصول است.

از نظر لغوی، واژه «خبرگزاری» یک اسم مرکب است که از 2 بخش عربی و فارسی تشکیل شده و معنای آن «ابلاغ و رسانیدن خبر»، «اطلاع و گزارش دادن خبر» و «عمل خبرگزار» است.

«دهخدا» در فرهنگ لغت خود در تعریف واژه ی خبرگزاری می نویسد: «خبرگزاری، عمل فراهم آوردن خبر و در اختیار منابع پخش چون رادیو، روزنامه یا اداره یی گذاردن است که خبرها را به دست می آورد و منتشر می کند.»

در تعریف های جدیدتر از خبرگزاری اما مراکز دریافت خبر از خبرگزاری ها بیشتر شده اند. به نوشته ی «گیتا علی آبادی» در کتاب «شناسنامه ی خبرگزاری های جهان»، علت آن که در تعریف دهخدا از خبرگزاری، مراکز دریافت خبر از خبرگزاری ها «رادیو» و «روزنامه» تلقی شده است، فراگیر نشدن دیگر وسایل ارتباط جمعی به خصوص تلویزیون در زمان دهخدا بوده است.

علی آبادی در تعریف خبرگزاری می گوید: «کار خبرگزاری تولید خبر خام است تا مطبوعات و رادیو و تلویزیون از آنها استفاده کنند. چیزی که باعث رونق یک خبرگزاری می شود، این است که اخبار را دست اول و بی واسطه تهیه کند و در اختیار رسانه ها قرار دهد. خبرگزاری ها تهیه کننده مطالب خبری، سوابق، جزییات خبر یا حتی مقالات توام با تفسیر و تحلیل هستند و از این رو بسیاری از نشریات به خصوص روزنامه ها برای دریافت اطلاعات می توانند مشترک خبرگزاری ها شوند.»

تمامی این تعریف ها اهمیت فعالیت درست خبرگزاری ها به عنوان منابع اصلی تولید خبر برای دیگر رسانه ها اعم از رسانه های مکتوب و رسانه های دیداری و شنیداری را مشخص می سازد.

در این میان بسیاری از کارشناسان ارتباطات در تعریف خبرگزاری بر امکانات و زیرساخت ها نیز تاکید می کنند.

«نعیم بدیعی» از مولفان کتاب «روزنامه نگاری نوین» در تشریح ویژگی های یک خبرگزاری بر اهمیت شرایط زیرساختی مناسب و امکانات سازمانی لازم برای یک خبرگزاری اشاره کرده و می نویسد: «هر جایی که خود را خبرگزاری می نامد باید از ویژگی هایی برخوردار باشد، نخست نیروی مجرب و امکانات در خور توجهی داشته باشد که برای تولید خبر نیاز است؛ خبرگزاری باید خبر دست اول تولید کند که مستلزم برنامه ریزی دقیق و تربیت نیرو است.»

تاکید کارشناسان بر امکانات زیرساختی و نیروی انسانی مجرب نشانه ی حساسیت و اهمیت سازمان و طرز کار مجموعه یی است که خود را خبرگزاری می نامد. بی شک فقط یک خبرگزاری در شرایطی می تواند مبنع اصلی برای دیگر رسانه ها محسوب شود که از امکانات لازم سازمانی، به خصوص نیروی انسانی کارآزموده و مجرب برخوردار باشد. مجموعه یی که به موجب داشتن مجوز، خود را خبرگزاری می نامد، اما از هیچ یک از ملزومات و شرایط برای کار حرفه یی بهره مند نیست بی تردید نمی تواند فعالیت خبری به معنای واقعی انجام دهد.

*** خبرگزاری ها و دور شدن از فعالیت حرفه یی

کارشناسان بر این باورند که خبرگزاری نیازمند زیر ساخت هایی از جمله تجهیزات فنی و سازمانی و نیروی انسانی چابک و کارآزموده برای انجام دادن امور خبری است؛ چراکه خبرگزاری در تعریف و معنای واقعی خود منبع دست اول اخبار و مرجع دیگر رسانه ها از جمله روزنامه ها، رادیو و تلویزیون و پایگاه های خبری هستند. از اینرو صحت خبرهای منتشر شده در خبرگزاری ها و عملکرد حرفه یی آنها می تواند نقشی تعیین کننده در امور جامعه، سیاست و اقتصاد داشته باشد.

به عنوان مثال یک خبرنگار در خبرگزاری باید سریع و چابک باشد و این توانایی را داشته باشد که با سرعت و صحت اخبار را منتقل کند. همچنین این خبرنگار باید حساسیت های بیشتری در دقت و صحت اخبار نسبت به خبرنگاران مطبوعات داشته باشد چرا که خبرگزاری ها فرصت اصلاح اخبار را ندارند و منبع اصلی اخبار مطبوعات به شمار می روند.

«مهدی محسنیان راد» استاد و محقق پیش کسوت علوم ارتباطات در گفت و گو با گروه پژوهش و تحلیل خبری ایرنا با تاکید بر لزوم حرفه یی و تخصصی بودن خبرگزاری ها بر این باور است که در ایران خبرگزاری ها از فضای حرفه یی خود دور شده اند.

محسنیان راد با اشاره به این که در گذشته عملکرد خبرگزاری ها بسیار حرفه یی تر بود، گفت: تعدادی از خبرگزاری های کنونی در ایران به معنای واقعی کلمه خبرگزاری نیستند و در واقع ماهیتی را که خبرگزاری ها در دهه ی 1960 در غرب و 1980 در کشورهای مشرق زمین داشتند، ندارند.

وی با تاکید بر اینکه بیشتر خبرگزاری های غیردولتی در سراسر جهان با تکیه بر درآمدهای به دست آمده و فروش تولیدات خبری روی پای خود ایستاده و به معنای واقعی کار حرفه یی انجام می دهند، خبرگزاری های ایجاد شده در ایران طی سال های اخیر را واجد چنین شرایطی ندانست.

*** تغییر ماهیت خبرگزاری های خصوصی در ایران

خبرگزاری هایی که در سال های گذشته در کشور راه اندازی شده اند، همگی بر اساس آیین نامه ی «تاسیس و نحوه فعالیت خبرگزاری های غیردولتی» مجوز فعالیت و تاسیس گرفته اند. طبق ماده ی 2 این آیین نامه، خبرگزاری هایی می توانند این مجوز را دریافت کنند که با سرمایه گذاری غیر دولتی اداره شوند. بر اساس این ماده خبرگزاری موسسه یی است که با سرمایه ی غیردولتی به وسیله اشخاص حقیقی و حقوقی تاسیس شده و مجاز است در زمینه های سیاسی، اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی نسبت به جمع آوری، پردازش و انتشار خبر، تحلیل، مصاحبه و گزارش در قالب نوشتار، صدا و تصویر در حوزه های داخلی و خارجی فعالیت کند.

با این وجود به اعتقاد کارشناسان حوزه ی خبر، بیشتر خبرگزاری هایی که تحت عنوان خبرگزاری غیر دولتی به فعالیت می پردازند، در عملکرد خود به طور مستقیم یا غیر مستقیم به موسسه ها و نهادهای دولتی وابسته اند؛ اتفاقی که از نگاه کارشناسان ارتباطات و اهالی رسانه اصل تاسیس خبرگزاری های غیر دولتی را زیر سوال برده است.

در این ارتباط «محمد مهدی فرقانی» روزنامه نگار و استاد علوم ارتباطات در گفت و گو با گروه پژوهش و تحلیل خبری ایرنا گفت: طبق آیین نامه ی تاسیس خبرگزاری، فلسفه ی ارایه ی مجوز برای تاسیس خبرگزاری ها، راه اندازی تعدادی مراکز خبری غیر دولتی و غیر وابسته به دولت و خصوصی بود. هدف این بود که در کنار دو یا سه خبرگزاری دولتی، چند خبرگزاری خصوصی هم داشته باشیم که بتوانند در رقابت با خبرگزاری های دولتی به هم افزایی و ارتقای سطح کیفی خبرگزاری های کشور کمک برسانند، اما این هدف در عمل محقق نشد.

فرقانی افزود: بر خلاف این هدف اولیه، ناگهان وزارت ارشاد با انفجاری از درخواست های مختلف برای تاسیس خبرگزاری رو به رو شد که بیشتر این درخواست ها متعلق به نهادهای دولتی و یا شبه دولتی بودند و هیچ کدامشان به معنای واقعی کلمه از نهادهای غیردولتی و نهادهای متعلق به بخش خصوصی نبودند. این خبرگزاری ها که هم اکنون بسیاری از آنها مشغول فعالیت هستند، هر یک به نوعی به بودجه ی عمومی دسترسی دارند و با این بودجه اداره می شوند.

به باور فرقانی این عملکرد مطابق آیین نامه نیست؛ چراکه آیین نامه منطبق بر تاسیس خبرگزاری های غیر دولتی است.

این استاد ارتباطات در ادامه با ابراز تاسف نسبت به اینکه خبرگزاری های یاد شده یکی پس از دیگری در دولت های گذشته مجوز فعالیت دریافت کردند، افزود: ما امروز شاهد ده ها آژانس خبری هستیم که با اسم و عنوان خبرگزاری کار می کنند و از بودجه ی عمومی ارتزاق کرده و تامین می شوند و در عین حال برخی از آنها رفتار مغایر با اصول حرفه یی و اخلاق حرفه یی دارند. بنابر این به صورت عملی طی چند سال اخیر باز هم شاهد تاسیس خبرگزاری های دولتی بودیم.

*** لزوم تناسب تعداد خبرگزاری ها با مجموعه ی فضای رسانه یی کشور

با در نظر گرفتن کیفیت نه چندان مطلوب و عملکرد نه چندان حرفه یی برخی خبرگزاری هایی که به ویژه در یک دهه ی اخیر در کشور تاسیس شده و به فعالیت می پردازند، این سوال مطرح می شود که آیا تکثر و تعدد خبرگزاری ها از الزامات فضای رسانه یی کشور محسوب می شود؟

استاد محسنیان راد در این زمینه با تاکید بر لزوم هماهنگی میان تعداد خبرگزاری ها در کشور نسبت به کل سیستم رسانه یی و مطبوعاتی گفت: مجموعه ی رسانه ها و سازمان های وابسته به آنها در هر کشوری مشابه یک موجود زنده است که باید بین اندام های مختلف آن یک توازن منطقی حاکم باشد.

این استاد ارتباطات در ادامه با اشاره به برخی شرایط محدودیت زا در مسیر فعالیت رسانه یی به خصوص مطبوعات گفت: در شرایطی که در کشور فقط یک رادیو و تلویزیون انحصاری وجود دارد و با کمبود فضای آزاد مطبوعاتی رو به رو هستیم به گونه یی که برخی مطبوعات ما دچار مرگ زودرس می شوند، نیازی به وجود این همه خبرگزاری نیست.

به باور محسنیان راد وجود این همه خبرگزاری تناسبی با فضای کلی رسانه یی در کشور ندارد و می توان این شرایط را به انسانی تشبیه کرد که یک دست خیلی بلند دارد در حالی که آن دست با دیگر اعضای بدن تناسبی ندارد.

محسنیان راد در ادامه تاکید کرد: نفس تاسیس خبرگزاری بدون اشکال است، اما وقتی ساختار کلی رسانه در کشور با اشکال و نقصان رو به روست، نیازی به وجود این همه مراکز تولید خبر یا خبرگزاری نیست.

فرقانی نیز تعدد خبرگزاری ها در کشور را بی دلیل دانست و گفت: تاسیس خبرگزاری هایی که بیشتر آنها نیز دولتی و شبه دولتی هستند، نمی تواند به مفهوم تنوع و تکثر باشد؛ ضمن اینکه تا آنجایی که من می دانم در هیچ جای جهان نمی توان شاهد وجود این همه خبرگزاری متعلق به نهادهای دولتی بود.

این استاد ارتباطات افزود: به طور معمول در هر کشوری یک خبرگزاری دولتی وجود دارد که اخبار مربوط به دولت را منتشر می کند و این گونه نیست که هر وزارتخانه یا هر نهاد و سازمانی خبرگزاری اختصاصی خودش را داشته باشد. در هیچ کجای دنیا چنین شرایطی را شاهد نبوده ام زیرا ضرورتی برای این امر وجود ندارد. اکنون اما این نوع از خبرگزاری ها در کشور ما وجود داشته و فعالیت می کنند و در مجموع رفتار رسانه یی تعدادی از این خبرگزاری ها هم به هیچ وجه مطابق با رفتار حرفه یی و در چهارچوب موازین اخلاق حرفه یی نیست.

اخلاق حرفه ای پیش نیاز موفقیت در حوزه ی رسانه است. نبود این نگاه در خبرگزاری ها به عنوان رسانه های مرجع می تواند به مخدوش ساختن اعتماد جامعه منجر شود و از میزان اثربخشی آنها بر افکار عمومی بکاهد. این روند می تواند امکان حضور موثر و نقش آفرینی در تحول های داخلی و بین المللی را از خبرگزاری ها سلب کند و همزمان برتوفیق خبرگزاری های خارجی و رقیب بیافزاید.

فاصله گرفتن از اخلاق حرفه یی و کم توجهی به اصول کار خبری در رسانه ها از جمله خبرگزاری ها، کتمان حقایق، قلب واقعیت ها و انتشار خبر با انگیزه ی دست یابی به منافع شخصی، حزبی و گروهی لاجرم به ایجاد شکاف میان رسانه ها و جامعه و فاصله گرفتن جامعه از رسانه ها و در راس آنها خبرگزاری منجر خواهد شد.

تاسف آور است که بگوییم عملکرد غیرحرفه یی برخی خبرگزاری های داخلی اکنون تا حدی بر شکاف میان جامعه با رسانه ها دامن زده است. برای بهبود این شرایط خبرگزاری ها نیازمند بازنگری در رفتار حرفه یی و باز تعریف طرز کار خود هستند.

(39 بازدید)

انتهای مطلب //

بهره برداری از مطالب وب سایت talimi.net با ذکر ماخذ و درج لینك آزاد است.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *